Ik merk dat wij de diepste conversaties hebben als wij op reis zijn. Zo ook in de auto. Ik vroeg hem heel spontaan hoe het is om een witte man met zeven vinkjes te zijn in Nederland.
Die vinkjes staan voor de kenmerken die in de literatuur gelden als maatschappelijke standaard: wit, man, hetero, universitaire achtergrond, één of meer theoretisch opgeleide en welgestelde ouders, vwo/gymnasium afgerond, en zo verder.

Hij vertelde dat hij zich comfortabel voelt met wie hij is en wat hij tot op heden heeft bereikt in zijn leven. Natuurlijk ben ik blij voor hem en heel trots op hem. Toch zocht ik naar meer diepgang. Ik probeerde de situatie te schetsen dat dit voor veel mensen niet vanzelfsprekend is door bepaalde aangeboren eigenschappen die hen in de weg kunnen zitten.
Ik doelde op intersectionalisme, daar later meer over. Ik nam mijzelf als voorbeeld: ik ben een vrouw van kleur met uiterlijk drie van de zeven vinkjes. Stan bracht de invloed van context als ander perspectief in, naast de factoren van het intersectionalisme.

Dit gesprek bracht mij bij een soort kern van hoe onze maatschappij werkt voor een individu. Dat werkt naar mijn idee als een kookrecept.

Of een gerecht lukt, hangt niet alleen af van de hoofdingrediënten, maar van élke afzonderlijke specerij, de hoeveelheid ervan en de kwaliteit van de pan waarin je kookt, bijvoorbeeld. Verschillende factoren, en ook verschillende soorten factoren: wendbare en minder wendbare.
Het is namelijk tijdens het koken ook van belang dat je zin hebt om te koken en een recept hebt uitgekozen dat niet al te moeilijk is. Precies zo werkt intersectionalisme: het is een concept dat stelt dat jouw maatschappelijke positie wordt gevormd door een samenspel van verschillende factoren die elkaar voortdurend beïnvloeden.

Ik maak daarbij onderscheid tussen interne, minder of niet wendbare factoren (jouw onveranderlijke identiteit en biologische kenmerken, zoals huidskleur, gender en geaardheid; de vaste ingrediënten die je nu eenmaal in huis hebt) en externe, wendbare factoren (de positie en middelen die je krijgt of mist, zoals opleiding, financiële achtergrond en sociaal kapitaal; de specerijen die je gaandeweg kunt toevoegen of juist mist).

Later in het gesprek kwam Stan met een voorbeeld uit Colombia. Hij is daar op reis staande gehouden door de politie en zonder legitieme reden gefouilleerd. De agenten wilden geld verdienen; zijn westerse uiterlijk maakte hem op dat moment een doelwit. Alleen door veel geld te bieden kwam hij vrij. Enorm vervelende situatie.

Ik heb daaraan toegevoegd dat ik ook zelf extra gecontroleerd ben, zowel bij aankomst op de luchthaven in Colombia als bij terugkomst op Schiphol. Mijn eerste reflex was dit te verklaren vanuit een externe factor: de vlucht Amsterdam-Bogotá geldt nu eenmaal als risicovlucht, en dat het aan beide kanten van de reis gebeurde, maakte die verklaring alleen maar aannemelijker. Dat mechanisme kijkt naar vluchtgegevens, niet naar hoe je eruitziet.

Interessant genoeg gebeurde er in Colombia zelf ook iets tegenovergestelds: op straat werd ik door locals juist gezien als Colombiana, puur op basis van mijn uiterlijk.
Niet elke situatie laat dus hetzelfde ingrediënt de smaak bepalen. Dezelfde eigenschap kan in de ene context onopgemerkt blijven, terwijl in de andere context een heel ander mechanisme bepaalt wat er met je gebeurt.

Het verhaal van Stan laat eenzelfde soort mechanisme zien, waar ik persoonlijk zelden bij stilsta: hoe context niet alleen bepaalt wát er gebeurt, maar ook wélke eigenschap daarbij de doorslag geeft.

Waar Stan het vooral heeft over externe factoren, hoe de buitenwereld, zijn vinkjes of een specifieke situatie zijn positie beïnvloeden, kijk ik vanuit mijn studie en interesse juist naar de interne factoren.
Ik zie intersectionalisme in de literatuur vaak beschreven als een concept dat draait om de gewortelde identiteit van individuen die vanuit marginale posities met een 10-0 achterstand beginnen ten opzichte van de reference man met zeven vinkjes, de maatschappelijke standaard.

Wanneer we ons blindstaren op enkel die vaste kaders, ontbreekt de dynamiek van context en individueel verhaal, en daarmee ook het besef dat rollen kunnen omdraaien. Ik heb geleerd dat intersectionalisme bij iedereen hoort, ook bij mensen met meerdere vinkjes, en niet alleen bij mensen uit marginale of achtergestelde groepen.

Toch zie je dat externe factoren en contexten elkaar overlappen en subgroepen ontoegankelijk maken. Subgroepen zijn gesloten netwerken binnen de maatschappij met hun eigen waarden en ongeschreven regels, hun eigen keukengeheimen zeg maar, die je nergens op een kaartje uitgeschreven vindt.

Zo vertelde Stan over een vriendin van hem: zij heeft moeite met participeren in groepen, niet door wie ze is (haar identiteit, interne factoren), maar omdat ze is opgegroeid in armoede en daardoor een beperkt sociaal kapitaal heeft meegekregen (een externe factor). Later in haar leven wilde zij bijvoorbeeld gaan golfen, maar merkte ze dat de drempel niet lag bij de sport zelf, maar bij alles eromheen: het vooraf prosecco drinken, weten wanneer je wel of niet mag praten tijdens iemands swing, welke kleding je aantrekt in de clubhuis-lounge.

Al die ongeschreven etiquettes vormden samen een recept dat zij niet van huis uit had meegekregen. Ze moest het gaandeweg leren koken, terwijl anderen om haar heen het al jaren op gevoel deden.

Stan en ik stelden vast dat ook formele regels in onze samenleving een individu kunnen tegenhouden om tot een subgroep te behoren. Een expat mag bijvoorbeeld pas na vijf jaar wonen in een gemeente stemmen voor de gemeenteraadsverkiezingen.
Die regel is formeel en moralistisch legitiem, maar hij stelt wel een duidelijke voorwaarde aan wie tot de in-group behoort en wie niet.

Een in-group is de groep waarmee iemand zich identificeert en waartoe zij of hij zich als lid beschouwt, in tegenstelling tot een out-group waarmee men zich niet identificeert. Ook dat is een ingrediënt dat niet iedereen op hetzelfde moment in de kast heeft liggen: tijd, en het wachten daarop, is óók een factor die je kansen bepaalt.

Begrijp mij niet verkeerd: ik wil geen slachtofferrol aannemen en ik wil de reference man niet weggooien uit de discussie. Ik wil verschillende situaties in perspectief plaatsen door het nieuwe inzicht van Stan. Waar Stan laat zien hoe context je positie kan beïnvloeden, laat ik zien hoe interne factoren je kansen structureel bepalen.
Als die twee samenkomen, zie je dat intersectionalisme geen starre lijst is van meest zielig naar meest bevoorrecht. Dat wordt volgens mij de verkeerde discussie.
Het is een breed spectrum van de oneindige verscheidenheid van mensen. Of, om bij het beeld te blijven: niemand kookt met dezelfde ingrediënten, dezelfde pan, of onder dezelfde omstandigheden, en toch wordt iedereen geacht een eetbaar gerecht op tafel te zetten. Het doel moet zijn om elkaars startpositie beter te begrijpen, niet om mensen uit te sluiten van het gesprek.

Naar mijn idee is de hamvraag die hieruit volgt: vormen externe factoren jouw individuele identiteit? Of hebben deze factoren vooral invloed op jouw positie, terwijl je identiteit primair gaat over je interne referentiekader? Persoonlijk denk ik dat interne en externe factoren continu met elkaar in wisselwerking staan.

Mijn eigen Colombia-anekdote laat zien dat het niet altijd dezelfde factor is die de doorslag geeft: dezelfde eigenschap kan in de ene situatie irrelevant zijn en in de andere juist alles bepalen. Toch maakt het wel een wezenlijk verschil of we praten over wie je bent, of over de maatschappelijke kaart die je is toebedeeld.

Pas als we zien hoe context, interne factoren en externe factoren op elkaar inwerken, hoe ze samen het recept vormen dat iemand krijgt voorgeschoteld, begrijpen we de echte complexiteit van mens-zijn.

DISCLAIMER: Overigens is het goed om te benadrukken dat klasse of opleiding in de praktijk niet voor iedereen zomaar een losse toevoeging is. Ook die hangen vaak nauw samen met je oorsprong. Maar voor de duiding van dit gesprek helpt het om onderscheid te maken tussen wat vaststaat en wat wendbaarder is.

Jeetje, Mireille, wat een begin van een zomerse bijdrage. Ja, dat dacht ik ook toen ik mijn gedachten op papier begon te zetten.

Ik zat op een terras ergens in het land. Na drie jaar wilde ik weer meedoen aan de reünie van mijn lagere school. Ruim 50 jaar geleden zat ik op een rooms-katholieke basisschool. Ik was het enige zwarte meisje.
Overigens heb ik mooie herinneringen aan die tijd: langs de huizen om steun te vragen voor Greenpeace, kinderpostzegels, we wonnen het scholenkampioenschap met mij als keeper, playbacken op de Dolly Dots.

De vorige reünie had ik overgeslagen: er waren mij wat opmerkingen ten gehore gekomen in de trant van ‘te veel buitenlanders en die vluchtelingen horen niet in Nederland, dus daarom stem ik PVV’.

Dit kwam uit de mond van een Indisch oud-klasgenoot. Ik had daar gewoon even geen zin in. En ik snapte niet dat hij zó fanatiek tegen buitenlanders was.

Terug naar het terras: nog voor het doen van de bestelling voor het eten, werd de toon weer gezet door dezelfde persoon: hij had een nieuwe “bijbaan”, hij was raadslid geworden en hun partij zat ook nog in de coalitie.
En hij begon zijn betoog met de eerste zinnen van mijn zomerbijdrage. Het ging over de man die Lisa in Amsterdam om het leven had gebracht. Een afschuwelijk drama.

Ondertussen begon mijn broodje kruidenboter niet meer zo lekker te smaken. “Het is belachelijk dat we een deel van onze vriendengroep niet meer zien, omdat ik bij de PVV ben gegaan”, hoorde ik mijn oud-klasgenoot zeggen. 

En toen zei ik ”ik ben hier niet gekomen om met jou te discussiëren over politiek, maar ik wil dat je weet dat ik het principieel niet met jou eens ben. Ik ben trouwens burgerlid van D66 en jij en ik staan ideologisch ver van elkaar.  Ik respecteer jou en ik wil alleen zeggen dat trots ben dat ik in een land leef waar we naast elkaar kunnen zitten.”
Het was even stil…

De avond verliep hierna gezellig met veel gelach en herinneringen. Ik paste toch zo goed bij de groep, want aan mij was niet te merken dat ik anders was, zeiden mijn oud-klasgenoten.
En toen kwam het gesprek over het Indië-verleden van Nederland en de klasgenoot zei dat hij verbijsterd was dat zijn ouders, ook echte Nederlanders, zo slecht waren behandeld door de Nederlandse overheid.  
“Dat valt nooit meer goed te praten, excuses zijn het minste wat moest gebeuren”.  Ik knikte instemmend…
Na oprechte warme knuffels, namen we afscheid van elkaar…

Vanochtend zag ik op Instagram een deel van de speech van Rob Jetten op de World Pride. Een paar woorden bleven bij mij hangen: “Het niet accepteren van het anders zijn, gaat over veel meer: het gaat over het niet accepteren van iemands seksuele voorkeur, iemands gender als eerste ring. Maar daarna gaat het over het niet accepteren van iemands kleur, iemands geloofsovertuiging, de volgende ring.”
Ik zie dat de ringen steeds verder worden verplaatst.

Langzaam pellen we de menselijkheid er af. En wat blijft er over? Wie valt er af? Wie hoort erbij en wie bepaalt dat?

Ook in de gemeenteraad van Amstelveen zijn wij vertegenwoordigers van verschillende ideologieën. Hoe ga je daarmee om? Wie wil je zijn, wat wil je van jezelf laten zien, waar is mijn grens? Mijn grens?

“Iemand zei, je hoort niet bij ons.
Mes-steek-pijn.
Denk goed na welke kant je staat.
Denk niet wit, denk niet zwart, denk niet zwart-wit.
Maar in de kleur van je hart.”

Deze tekst is van het nummer Zwart-Wit, geschreven door Frank Boeijen, na de afschuwelijke moord op Kerwin Duinmeijer door een neonazi-skinhead op de nacht van 20-21 augustus 1983.

Volgende week  43 jaar geleden.

En dan schiet er ineens een totaal onpolitieke gedachte door mijn hoofd.

Zal ik zaterdag voor dat zwarte of toch voor dat witte topje gaan?

Ik moet er stiekem om lachen.

Over een paar dagen sta ik op Pinkpop. Al dagen betrap ik mezelf erop dat ik nét iets te vaak de weerapp open. Iedere keer verschijnt hetzelfde getal: 32 graden.

Mijn aandacht is gelukkig alweer snel terug bij het debat. Juist dat kleine moment bleek achteraf mijn eerste maanden als raadslid misschien wel perfect samen te vatten.

Toen ik me kandidaat stelde voor de gemeenteraad, dacht ik eerlijk gezegd dat het vooral zou draaien om de vergaderingen. Inmiddels weet ik dat het raadslidmaatschap veel meer is dan dat.

Rond tienen sluit de voorzitter de vergadering. De laptops verdwijnen in de tas en niet veel later schuiven we regelmatig aan in Café Thijs. De sfeer verandert bijna onmiddellijk. Waar we elkaar een kwartier eerder nog via de voorzitter aanspraken, gaat het nu over vakanties, studies, werk of plannen voor het weekend.

Soms praten we nog even na over de vergadering, soms juist helemaal niet. Juist daar leer je de mensen áchter de politieke standpunten kennen. Dat maakt een debat een week later niet minder scherp, maar wel een stuk prettiger.

Drie dagen later blijkt de weerapp gelijk te hebben.

Het is bloedheet.

Terwijl de eerste gitaarakkoorden van Take Me Out over het festivalterrein klinken, spring ik samen met duizenden anderen mee. De zon brandt onverminderd door en overal om me heen zingen mensen uit volle borst mee.
Heel eerlijk? Op dat moment denk ik geen seconde aan de perspectiefnota. En misschien is dat ook maar goed. Soms is het juist gezond om je hoofd even helemaal ergens anders te hebben.

Nog geen drie weken later stap ik opnieuw een heel andere wereld binnen.

Aan het Westerhoofd in Amsterdam ligt de MS Galaxy. Ooit een cruiseschip waarop mensen vertrokken voor een vakantie over zee. Nu biedt het schip onderdak aan honderden mensen die juist alles achter zich hebben moeten laten.
We lopen door het schip, krijgen een rondleiding en raken in gesprek met bewoners. Niet over beleid, maar over hun leven.

Een man vertelt hoe hij al meerdere keren is overgeplaatst naar een andere opvanglocatie, zonder ooit te weten hoe lang hij ergens mag blijven.
Een vrouw vertelt over haar ouders en haar zusje, die nog altijd in het land zijn waaruit zij is gevlucht. Ze weet niet of ze veilig zijn.

Als we afscheid nemen, loopt ze nog even naar me toe.

“Bedankt dat u de tijd hebt genomen om hierheen te komen en met ons in gesprek te gaan, mevrouw.”

Eigenlijk was ik degene die haar had moeten bedanken.

Inmiddels is het zomerreces begonnen. De vergaderagenda is leeg en de weerapp hoef ik gelukkig een stuk minder vaak te openen dan in juni.
Toch merk ik dat juist de gesprekken op de MS Galaxy af en toe weer door mijn hoofd gaan. Niet omdat ik daar alle antwoorden vond, maar omdat ze me eraan herinneren dat achter ieder dossier mensen schuilgaan.

Na de zomer ga ik weer aan de slag met mijn verschillende portefeuilles. Eén ding weet ik nu al: de verhalen van die middag neem ik mee wanneer we het over asiel en migratie hebben.
Niet als antwoorden, maar als een extra reden om goed te luisteren, vragen te blijven stellen en steeds opnieuw op zoek te gaan naar het verhaal achter een dossier.

Misschien is dat wel het mooiste aan als 22-jarige de gemeenteraad in gaan. Je verwacht veel te leren over begrotingen, moties en besluitvorming. Dat doe je ook.
Maar wat me het meest is bijgebleven, kwam niet uit een raadsvoorstel of een debat. Het kwam uit gesprekken. Uit ontmoetingen. Uit de mensen achter de dossiers.

En voor wie het zich nog afvraagt: ik ging uiteindelijk toch voor het witte topje.